Hürmüz Boğazı Krizi Küresel Gübre Arzını Tehdit Ediyor

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları ve Tahran’ın misillemeleriyle tırmanan jeopolitik gerilim, dünyanın en stratejik geçiş güzergahlarından Hürmüz Boğazı’nı fiilen sevkiyata kapattı. Bu durum, küresel gübre arzını ciddi şekilde kısıtlayarak gıda enflasyonu riskini tetikledi. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), bölgedeki tanker trafiğinin yüzde 90 düşmesinin küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” oluşturduğunu açıkladı.

Küresel Gübre Üretimi Durma Noktasında

Enerji arzındaki darboğaz ve lojistik blokaj, gübre tesislerini üretim durdurmaya zorluyor. Üretim maliyetlerinin yüzde 80 ila 90’ını oluşturan doğal gaz fiyatlarına bağımlılık, çatışma dönemlerinde enerji maliyetlerinin artmasıyla tarımsal verimlilik üzerinde ciddi riskler oluşturdu. Hürmüz Boğazı’ndaki aksamalar ve Katar’daki enerji altyapısına yönelik saldırılar, doğal gaz yoğun gübre sanayisini doğrudan etkiledi.

Körfez Bölgesi’nde doğal gaz tedarik zincirinde yaşanan bozulma, ham madde erişimini kısıtlarken tesisleri operasyonel değişikliklere yöneltti. Katar’ın devlet enerji şirketi QatarEnergy, LNG tesislerindeki gelişmeler nedeniyle gaz üretimini durdurdu. Küresel ihtiyacın yüzde 14’ünü karşılayan üre tesisinde de üretimi askıya aldığını duyurdu. Bu kesinti, Hindistan’da 3 ve Bangladeş’te 4 stratejik gübre fabrikasında üretimin durmasına yol açtı.

Tedarik Zinciri Daralıyor, Fiyatlar Yükseliyor

Emtia piyasaları, bozulan arz-talep dengesine fiyat artışlarıyla karşılık verdi. 27 Şubat’ta ton başına 482 dolar seviyesinde olan Orta Doğu çıkışlı üre fiyatları, mart sonu itibarıyla yaklaşık yüzde 56 artarak 750 dolara ulaştı. Analistler, krizin sürmesi halinde azotlu gübre fiyatlarının mevcut seviyelerin iki katına çıkabileceği uyarısında bulundu.

Fosfat fiyatlarının ise yüzde 50’den fazla artabileceği tahmin ediliyor. Bu durum, halihazırda yüksek girdi maliyetleriyle boğuşan küresel tarım sektörü için yönetilemez bir mali yük anlamına geliyor. Kpler, CRU ve Argus verilerine göre, Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyat kısıtlamaları, küresel gübre tedarik zincirinde toplamda yüzde 33’lük bir daralmaya neden oldu.

Bölgeden yapılan yıllık 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına geldi. Küresel üre arzının yaklaşık yüzde 46’sının Körfez Bölgesi’nden sağlanması mevcut riskleri artırıyor. Toplam gübre arzının yüzde 20’sinin Körfez menşeli olması ve Hürmüz Boğazı üzerinden dağıtılması, bu geçit noktasındaki tıkanıklığın küresel ticaretin üçte birini işlevsiz bırakma potansiyelini ortaya koyuyor.

Büyük Üreticiler Rekolte Kaybı Riskiyle Karşı Karşıya

Kuzey Yarımküre’de şubat ortasından mayıs başına kadar devam eden bahar ekimi sezonu, Hürmüz Boğazı kaynaklı krizin en yoğun dönemine denk geldi. ABD’de gübre stokları mevsimsel ortalamanın yüzde 25 altına geriledi. Amerikan çiftçisi, fahiş fiyatlar karşısında yüksek maliyetli tedarik riskini üstlenme ya da yetersiz gübre kullanımı nedeniyle ciddi rekolte kaybına razı olma kararıyla yüzleşiyor.

Her iki senaryo da küresel gıda fiyatlarında yukarı yönlü baskı oluşturacak ve gıda arzını daraltacak. 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı ile sarsılan küresel tedarik zinciri, Hürmüz Boğazı’ndaki yeni kısıtlamalarla kritik eşiğe ulaştı. Pirinç, buğday, mısır ve soya rekoltesindeki muhtemel düşüş, ithalata bağımlı ülkelerde yerel gıda krizlerini tetikleme riski taşıyor.

Krizden en fazla etkilenen aktörler, dünya gıda arzının merkezinde yer alan büyük ölçekli üreticiler oldu. Bu ülkeler, yükselen girdi maliyetleri ve lojistik blokaj nedeniyle ciddi rekolte kaybı riskiyle karşı karşıya bulunuyor. Dünyanın en kalabalık ülkesi Hindistan, pirinç ve buğday üretiminin temel girdisi olan gübre ihtiyacının yüzde 40’ından fazlasını bu bölgeden karşılıyor.

Dünya soya fasulyesi arzının yüzde 60’ını karşılayan Brezilya, gübre tedarikinin yarısı için lojistik olarak tamamen Hürmüz Boğazı rotasına bağımlı durumda. Ulusal enerji stoklarını koruma politikası kapsamında kamuya ait büyük ölçekli fabrikalarda üretimin askıya alındığı Bangladeş, gıda arz güvenliğinde kritik bir darboğazla karşılaştı. Yaklaşık 170 milyon nüfuslu ülkede “boro” pirinci ekim sezonu, gübre fabrikalarındaki duruş nedeniyle belirsizliğe sürüklendi.

Gıda arzında kıta dışı kaynaklara bağımlı olan Afrika genelinde, özellikle Somali, Kenya ve Sudan gibi ülkelerde gıda güvensizliğinin bu gelişmelerle birlikte daha da derinleşmesinden endişe ediliyor. Küresel gübre tedarik zincirindeki aksamalar, bölgedeki tarımsal verimliliği doğrudan etkileyerek mevcut insani krizleri tırmandırma riski taşıyor.

FAO’dan Küresel Gıda Güvenliği Uyarısı

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Başekonomisti Maximo Torero, Hürmüz Boğazı ticaret koridorundaki aksamalara ilişkin değerlendirmelerde bulundu. Torero, bölgedeki tanker trafiğinin yüzde 90 durmasının küresel gıda güvenliği için “sistematik bir şok” teşkil ettiğini açıkladı. Krizin enerji boyutunu aşarak küresel tarımsal üretim zincirini felç etme noktasına geldiği uyarısını yaptı.

Orta Doğu’daki askeri hareketliliğe değinen Torero, “Çatışmalar bugün sona erse bile maliyetlerin istikrara kavuşması 2 ila 3 ay sürebilir” ifadesini kullandı. Mevcut tablonun bir iki hafta içinde normale dönmesi durumunda piyasaların bu durumu yaklaşık 3 ayda absorbe edebileceğini öngördü. Krizin uzaması halinde gıda ve enerji tedariki üzerindeki baskının artacağını vurguladı.

Torero, Körfez Bölgesi’nin küresel gübre ticaretinin yüzde 30’unu, sülfür arzının ise yarısını karşıladığını belirtti. Sevkiyatların durmasıyla mart ayının ilk haftasında üre fiyatlarının yüzde 28 arttığını kaydetti. Yüksek gübre ve yakıt maliyetlerinin çiftçileri “çifte şok” ile vurduğunu ifade eden Torero, gübre kullanımındaki düşüşün buğday, pirinç ve mısır rekoltesinde dramatik gerilemelere yol açabileceği konusunda uluslararası toplumu acil eyleme çağırdı.

FAO öngörülerine göre, krizin sürmesi durumunda 2026’nın ilk yarısında gübre maliyetleri ortalama yüzde 20 daha yüksek seyredecek. Hollandalı çevre bilimci Jan Willem Erisman’ın çalışması, modern tarımda mineral gübrelerin kritik rolüne dikkat çekti. Araştırmaya göre, dünya nüfusunun yüzde 48’i gıda ihtiyacını mineral gübre kullanımıyla sağlanan verim artışına borçlu görünüyor. Bu durum, tedarik zincirindeki aksamaların doğrudan küresel bir gıda krizine dönüşme riskini kanıtlıyor.

Dev Üreticilerden İhracat Kısıtlamaları Geliyor

Küresel piyasalardaki daralma, dev üreticilerin “iç piyasayı koruma” hamleleriyle derinleşiyor. Rusya Tarım Bakanlığı, yerel üreticiyi korumak amacıyla amonyum nitrat ihracatını 21 Nisan’a kadar geçici olarak durdurdu. İhtiyaç halinde azotlu gübre ihracatına ek kısıtlamalar getirilebileceğini de açıkladı.

Küresel tedarikin yüzde 28’ini karşılayan Çin ise mart ortası itibarıyla azot-potasyum karışımlı gübreler ve belirli fosfat türlerinin ihracatını askıya aldı. Pekin’in bu hamlesi, küresel darboğaz döneminde iç piyasayı izole etme ve gıda güvenliğini önceliklendirme stratejisi olarak değerlendirildi. Uluslararası üre fiyatlarının kriz öncesine göre yüzde 56 artması ve Çin’deki gübre fiyatlarının yükselmesi, küresel gıda sistemini yeni bir kırılma noktasına getirdi.

• #Gübre Arzı
• #Hürmüz Boğazı